Âu là ” khối tình mang xuống tuyền đài chưa tan” TTCh ạ

TTCh nói Đỗ chỉ vùi đầu vào Tứ thư Ngũ
kinh. Buồn! Xin lục lại một bài phản tư quan trọng của Đỗ đã công bố trên Talawas 7 năm
nay. Hiện cac mạng trong ngoài nước vẫn còn đăng lại. Âu là ” khối tình mang xuống
tuyền đài chưa tan” TTCh ạ./.

Triết học học đường
02/09/2011 / NO COMMENTS / POSTED IN HỌC SINH – SINH VIÊN
TAGS: TRIẾT LÝ, ĐỖ ANH THƠ

Đỗ Anh Thơ
Nguồn: talawas, 2005

Đề cập tới hai chữ “triết học”, các em học sinh sinh viên đều có một
cách nhìn giống nhau, cho rằng đây là một môn học khô khan, trừu tượng
, khó hiểu. Do đó phần lớn thời gian khi ngồi trên ghế nhà trường các
em đều học một cách đối phó, bị động, học thuộc lòng, không hề có chút
nào động não. Do đó nên đến lúc ra trường công tác, làm những lao động
ngành nghề khác nhau trong xã hội, các em hầu như đều biến thành những
công cụ, những cỗ máy bị điều khiển, làm theo lệnh chỉ huy từ trên
xuống, không bao gìơ biết phản tư, phê phán, lật ngược vấn đề mà tìm
ra những ý tưởng mới, sáng tạo mới. Đây là hậu quả của việc học tập
rập khuôn theo sách vở thánh hiền kéo dài hàng nghìn năm nay ở đất
nước ta, mà đến nay chúng ta vẫn đang theo. Lối mòn đó là xem lời của
Khổng, Mạnh (nay thì lời của thầy, sách của Bộ do những nhóm “chuyên
gia” già cả, không được cập nhật hóa soạn thảo) là chân lý tuyệt đối,
buộc phải noi theo.

Bước sang thế kỷ 21, một trong những cải cách đầu tiên của ngành giáo
dục là vấn đề rèn luyện cho các em có được cái tư duy “biết phủ định”.
Ta không nên gọi đó là “nếp” suy nghĩ như lâu nay vẫn quen dùng mà
phải gọi là “phương pháp”. Bởi vì đã là “nếp” nhăn trong bộ não là
ngày càng hằn sâu, nó khác với phương pháp là phải luôn luôn thay đổi.
Và chỉ có trên cơ sở biết phủ định, biết phản tư (criticism), biết tìm
tòi những sai lầm trong nhận thức của bản thân mình và của người khác,
thì ta mới có khả năng có giả tưởng, có sáng tạo và tìm ra được những
ý tưởng mới.

Truy nguyên từ chữ Hy Lạp cổ, “philosophia” gồm có hai thành tố:
“philo” có nghĩa là ham thích, “sophia” là tranh biện. Còn chữ triết
học (哲學) thì tuy là chữ Hán nhưng được các học giả Nhật Bản sử dụng
đầu tiên để dịch chữ “philosophia”. Sau đó Hoàng Đạo Quang, Lương Khải
Siêu, Khang Hữu Vi… mới dùng nó để dịch hàng loạt sách triết học
phương Tây, trở nên phổ biến rộng rãi như ngày nay. Đem chiết tự chữ
“triết” ta cũng có hai thành tố là “chiết” và “khẩu”, nghĩa là dùng
lời lẽ để bắt bẻ.

Bản thân danh từ philosophia có hàm nghĩa rất rộng. Đó là sự ham hiểu
biết, yêu trí tuệ (love of wisdom). Bởi vậy, đề cập đến triết học còn
có nghĩa là ta say mê tìm hiểu, nhận thức về ta, về thế giới xung
quanh. Nó đồng nghĩa với khái niệm tìm hiểu “tính” (giống loài, trong
đó có ta, có con người) và “thiên đạo” (vũ trụ) của triết học phương
Đông.

Tìm hiểu cái gì? Như nhà triết học vĩ đại người Đức là Kant đã nói, đó
là bốn vấn đề: ta biết và chưa biết cái gì, ta cần phải làm gì, ta có
kỳ vọng gì, và con người ta là gì. Sự truy tìm đó là khôn cùng, bằng
lý niệm và kinh nghiệm, bằng duy tâm và duy vật, bằng thực chứng và
giả chứng (giả thiết), bằng phương pháp quy nạp và diễn dịch, v.v… Từ
đó mà trên thế giới, trong lịch sử đã có hàng mấy chục học phái khác
nhau, chống đối nhau, kế thừa nhau, hưng khởi rồi lụi tàn. Mỗi học
phái đều có cái đúng cái sai khác nhau, và không có cái nào là chân
lý, đúng tuyệt đối. Có thể nói “chân lý” là cái mà con người, từ thế
hệ này sang thế hệ khác, truy cầu nhưng không bao giờ nắm bắt được.
Đứng trên quan điểm đó nên Einstein, Whitehead… mới có thể tìm ra
thuyết tương đối, cơ học lượng tử, chứng minh được những cái sai, cái
bất cập của cơ học cổ điển của Newton, từng ngự trị gần ba trăm năm
cho đến khi con người bước ra khỏi sức hút của quả đất thì mới lộ rõ
cái sai. Với lý thuyết mới, ta giải thích được tại sao không gian lại
cong đi mà thời gian thì co lại, mới có thể chứng minh được tiên đề
song song là sai hoặc định luật tổng góc trong của hình tam giác có
thể lớn hơn hoặc bé hơn 180 độ tuỳ theo mặt không gian lồi hay lõm,
v.v…

Tất cả những điều đó đều nhờ có những bộ não luôn luôn biết lật đi lật
lại vấn đề. Thế kỷ trước đã như vậy, bước sang thế kỷ 21, khi các
ngành khoa học ngày càng giao thoa, giao diện (interdisciplinary,
interface), tuỳ thuộc lẫn nhau mãnh liệt hơn bao giờ hết, thì con
người lại cần phải có cách suy nghĩa như vậy. Hầu như mọi phát minh
khoa học đều nẩy sinh trong miền giao thoa này. Triết học là môn khoa
học lý luận về tư duy, càng có sự giao thoa, giao diện mạnh hơn rất
nhiều lần. Ngày nay, người ta không còn bàn đến vấn đề là phải kết
luận dứt khoát vật chất có trước hay tinh thần có trước, không còn
phải phân định rạch ròi giữa duy vật và duy tâm… Người ta đã đi sâu
hơn về mặt bản thể luận, về mặt ngoại vật lý (metaphysic) mà trước nay
ta quen dùng theo thuật ngữ của giáo sư Hoàng Xuân Hãn là “siêu hình”.
Trong khi đó ở Trung Quốc, họ lại mượn thuật ngữ của Kinh dịch là
“hình nhi thượng” để diễn đạt khái niệm metaphysic, tức là những cái
có trước vật chất, tồn tại trước sự sống, ví dụ như gien có trước khi
em bé chào đời. Bởi thế, hiện nay không chỉ phương Tây mà ở Nhật,
Trung Quốc cũng đang chú trọng nâng cao tu dưỡng triết học, nhất là
phần meta, là cái gốc của nhận thức (Trung Quốc dùng chữ nguyên 元 cũng
lại là một thuật ngữ của Kinh dịch, chỉ quẻ Càn) cho học sinh sinh
viên. Triết học đây không còn bó hẹp trong triết học chính trị mà đã
mở rộng ra tới triết học khoa học, triết học toán, triết học sinh vật,
triết học môi trường (không chỉ là môi trường sống của con người mà
còn cả quyền sống của muôn loài khác), triết học đạo đức, thậm chí cả
triết học nữ quyền (feminism)… Thật vậy, với đà phát triển của khoa
học kỹ thuật hiện đại, không có cái gì mà con người không làm được, kể
cả nhân bản vô tính, phục chế con người (human cloning, human
reproductive cloning), nhưng đồng thời, nếu như không có triết học
luân lý, đạo đức, nghĩa là không có tư duy đúng, nguyên lý luận đúng,
thì con người cũng có thể đánh mất tất cả và sẽ đi đến chỗ diệt vong.
Tư duy đúng ở đây không phải là lặp lại cái khuôn mẫu có sẵn, sáo
rỗng, giáo điều, bảo thủ mà bản thân thuật ngữ của nó (dogmatism) đã
nói lên tất cả. Tư duy đúng là tư duy mở, có tính tranh luận, ham hiểu
biết, dám phủ định… như đã nói ở trên .

Cái hồ nước cho dù rộng mấy nhưng không có dòng chảy, không có sông
suối, không thông ra biển cả… thì trước sau cũng trở thành cái hồ chết
mà thôi. Đến đây, sẽ có rất nhiều học giả bảo thủ nêu lên các lý do
nào là “hoà nhập” mà không “hoà tan”, v.v… để cho rằng những dòng
triết học khoa học phương Tây, triết học hiện đại mang tính hiện sinh,
thực dụng là tư bản suy đồi… Đó là những lời ngụy biện. Thật ra, lâu
nay những nhà nghiên cứu triết học, kể cả các bậc có học vị cao, do
thiếu cái nền học vấn khoa học cơ bản sâu (toán, lý, hoá trên đại
học), thiếu hiểu biết kỹ thuật, nên luận đề của họ đưa ra đầy rẫy mâu
thuẫn. Chỉ nói riêng mệnh đề nêu trên, lấy thí nghiệm Bernoulli, là
thí nghiệm bơm một giọt mực vào một bình nước, để dẫn chứng. Quan sát
hiện tượng, ta sẽ thấy nếu để yên, dòng mực thành một tia rồi tan dần,
nhưng nếu đem bình lắc mạnh thì nó hòa lẫn ngay với nước. Điều đó
chứng tỏ, dòng mực nếu không đủ nhiều, đủ mạnh, đủ đậm đặc… thì sự hoà
tan không để lại chút dấu vết gì là điều tất yếu. Do vậy, trong một xã
hội mở, muốn bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc, chúng ta không thể lập
hàng rào.

Giống như trong bình nước, ta chỉ có thể tìm những lối tư duy mới, cơ
chế miễn dịch mới. Đó là phương pháp giảng dạy, đào tạo mới, trước hết
là phương pháp tư duy (triết học) mới. Ta có thể lấy câu nói của
George Polya (1888-1985), nhà toán học Mỹ gốc Hungary, bàn về phương
pháp dạy toán, là phải “dạy cho học sinh suy nghĩ” (teach to think).
Ban đầu là “làm thế nào để giải đề” (How to solve it) sau tiến lên một
mức cao hơn là “khám phá con đường logic phát hiện toán học” (the
logic of mathematical discovery) để cải tiến cách dạy và học các môn
khoa học nói chung, triết học nói riêng. Ở nước ta, đây có lẽ là nội
dung triết học học đường mà trước hết các bậc giáo sư phải được học và
cập nhật để lột xác – cho dù có phần đã muộn.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s