Docago.wordpress.com số 92: Đỗ Anh Thơ: Trí tuệ Lão tử . Câu 19: Biết dùng sức người khác. Câu 20: Như nước mềm nhưng mạnh

 

19. Biết dùng sức người khác
 
 善 用 人 者﹐ 為 下(*). 是 為 不 爭 之 德。是 謂( 渭) 用 人 之 力﹐ 是 謂﹕ 配 天 古 之 極。
 

  
PHIÊN ÂM:
Thiện dụng nhân giả, vi hạ. Thị vi bất tranh chi đức. Thị vị dụng nhân chi lực, thị vị: phối thiên cổ chi cực.
(*) Theo sách của Vương Bật thì câu này thiếu chữ chi. (Thiện dụng nhân giả vi chi hạ.)
CHÚ GIẢI:
– Thiện (shàn): tốt lành, biết cách.
– Dụng (yòng): dùng.
– Bất tranh (bu zheng): không tranh chấp.
– Đức (dé): biểu hiện bề ngoài của “đạo”. Nó không mang khái niệm “đức” như trong Khổng giáo.
– Lực (lì): sức.
– Phối (fèi): kết hợp lại.
– Thiên cổ (tian gủ): xưa cũ, đã từ lâu.
– Cực (jí): đầu, tận cùng.
DỊCH:
 Biết dùng người là biết lắng nghe người dưới. Đó là cái nguyên lý bất tranh, là dùng sức người, là đỉnh cao của sự phối hợp từ xưa vậy.
 
 
BINH
 
Dùng người là mượn trí và mượn sức của người, biết quy luật dùng người cũng như mượn thế năng (sức) gió, sức nước vậy. Phải biết chỗ mạnh chỗ yếu của người. Do đó phải lắng nghe, phân tích cho được người ta nói về người đó như thế nào, trong những trường hợp nào, động cơ nào. Đó là một nghệ thuật, là sự xử lý thông tin theo nguyên tắc 5W, tức là who (ai), what (thế nào), why (tại sao), when (khi nào) và where (ở đâu).
Xưa Khổng Minh dùng người rất thận trọng, thường theo cách khích tướng, nhưng cũng đã dùng sai người như trường hợp dùng Mã Tốc chốt giữ Nhai Đình. Người đời sau thường khoác cho Tào Tháo cái tính đa nghi, nhưng thực chất ông đã phân tích và dùng người rất khoa học. Ông đã không cho quân đuổi theo Quan Vân Trường, kẻ võ biền kiêu hùng nhưng đầy nghĩa khí ấy khi đi qua sáu cửa ải, chém mất bảy tướng. Nên sau này ông mới thoát chết ở Hoa Dung.
Lịch sử nước ta, thời Trần cũng có rất nhiều bài học về dùng người. Trước thế mạnh của quân Nguyên, có không ít quan chức trong triều đã gửi mật thư hàng. Nhưng khi giặc thua, quân sĩ bắt được những lá thư đó, vua Nhân Tông đã sai đốt hết mà không truy cứu, nên nhà Trần mới giữ được tình đoàn kết, trên dưới một lòng. Có lẽ triều đại kém nhất là Lê, Nguyễn. Thời cực thịnh, Lê Lợi cũng như Nguyễn Ánh đã giết oan nhiều công thần. Đến khi mạt vận thì Lê Chiêu Thống vì tư thù họ Trịnh mà đốt tan tành cả phủ chúa và hầu hết các di tích lịch sử thành Thăng Long.
Nay tới thời cận đại, ta cần phải có sự minh bạch của một xã hội mở, có tính đồng thuận cao, nhu thắng cương, thì chúng ta mới rút tỉa được những bài học lịch sử trong sử dụng nhân tài, trí thức để tiếp tục đưa đất nước đi lên. Bởi vì hiện nay, vốn trí thức cao của chúng ta, tiếp cận được công nghệ mới, có tới hàng chục vạn đang ở nước ngoài. Con người là vốn quý nhất. Vì mục tiêu cao cả vinh danh tổ quốc, nếu mọi người là trí thức cũng như dân thường, dù có quá khứ như thế nào mà chúng ta biết “hậu kỳ thân nhi thân tiên” thì ta vẫn có thể hợp tác, đồng thuận cùng nhau chung sức đưa đất nước tiến kịp các nước khác trên thế giới.
 
 

20. Như nước mềm nhưng mạnh
 
 上 善  若 水。 水 善 利 萬 物 而 不 爭﹐ 處 眾 人 之 所 惡﹐ 故 幾 於 道
 

    
PHIÊN ÂM:
Thượng thiện nhược thủy. Thuỷ lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư đạo.
CHÚ GIẢI:
– Thượng thiện (shang shàn): tốt nhất, cực tốt (superior goodness), nghĩa như chí thiện, cực thiện.
– Nhược (rùo): như
– Lợi (lì) làm lợi.
– Vạn vật (wàn wù): muôn loài.
– Xử (chu): ở
– Chúng nhân (zhong rén): mọi người, đông người.
– Ố hoặc ác (è): xấu, ghét.
– Cơ (jì): cơ hồ, cơ cảnh, tình huống.
 
DỊCH:
Cực tốt là nước. Nước làm lợi cho muôn loài mà không tranh giành. Vậy nên nó gần với Đạo.
 
 
 
   

 

BINH
 
Nước và không khí là nguồn gốc của sự sống. Đâu có nước là vạn vật sinh sôi. Nước mềm, gặp chỗ thấp trũng thì chảy vào, cao đầy thì chảy ra. Người đời ví nước như quần chúng. Lão tử cho nước có tính bất tranh như Đạo. Nước biến thiên theo nhiều dạng: thể nước, khí dung (hạt nước li ti lẫn với không khí) và thể hơi, từ thấp lên cao, nhưng quấn quýt với đất trời. Trong bầu không khí, nước cũng chỉ tồn tại ở thể hơi trong vòng 10km độ cao nhưng nó là động lực làm biến thiên khí hậu của quả đất. Mưa, sấm chớp, điện tách không khí ra thành N2 (nitơ) và O2 (oxy), do đó mới tạo nên sự sinh trưởng phát triển tốt tươi cho vạn vật.
Quan sát sự hình thành một cơn giông ta mới thấy hé mở ra một phần sự sống. Không khí tích điện dương trên không đuổi theo trường điện âm dưới đất. Trời đất giao hoan cũng như mọi loài, nhưng dữ dội kỳ vĩ. Sự thực nếu chỉ có nước (H2O) mà không có N2 và O2 (do sấm chớp tạo thành và tan trong nước) thì có lẽ cũng không có những đơn tế bào sống ra đời, cây cối không thể quang hợp để tươi xanh và ra hoa kết trái. Bí mật của tự nhiên là vậy.
Lão tử gọi đó là Đạo và nó huyền diệu vô tận. Con người không thể giải thích được với cuộc sống hữu hạn của mình cho dù loài người có sinh ra những bộ óc siêu việt như Darwin, Einstein v.v…
Ta gặp khái niệm nhu – mềm như nước nhưng nó có thể bào mòn núi. Ta cũng gặp cặp từ đất nước để chỉ nơi ta sinh ra. Con người gắn bó với đất nước quê hương là vì vậy. Mà không chỉ có người, trên quả đất còn nhiều loài như cá, động vật có vú, côn trùng v.v…, có tập quán về sinh và chết nơi mình ra đời. Hồi nhỏ chúng ta đã thuộc làu bài văn trong Quốc văn giáo khoa thư rằng không có nơi nào đẹp bằng quê hương. Lớn lên ta thuộc bài ca Quê hương là chùm khế ngọt và nhiều người trong cảnh tha hương lữ thứ đã khóc khi đọc lại, nghe lại những bài ca, khúc nhạc đó.
Người về quê khác với người đi du lịch. Về quê là ta được xem lại cuộn phim ký ức tuổi thơ đã xa vời. Nhưng ký ức không phải lúc nào cũng đẹp, vui tươi, hạnh phúc. Bên cạnh cây đa yên bình, mái đình thân thuộc có khi nó gợi lại trong ta cảnh chết chóc, đau thương, hành hạ lẫn nhau của con người. Dĩ vãng gồm những cung bậc vui buồn đan xen, lẫn lộn..
Sự sống vốn đã khắc nghiệt, nhưng do có con người nên lại càng khắc nghiệt hơn. Có lẽ tạo hóa bắt loài người phải biết cái đau khi sinh nở và phải khóc khi chào đời là vì thế. Bởi vậy, một đất nước, một dân tộc mà không vun đắp được tình người, trước hết là tình mẹ, tình cảm quê hương, lòng vị tha, sự đồng thuận… mà chỉ biết chạy theo thị hiếu vật chất… thì tương lai dân tộc đó không còn. Vì đối với quê cha đất tổ, họ không có cuộn phim ký ức. Họ chỉ có cảm giác như những khách tham quan, thấy cái đẹp của phong cảnh, như mọi cảnh đẹp khác, dửng dưng không còn cảm giác trào nước mắt và nhớ lại… Thật đáng sợ thay cho những người đã đánh mất quá khứ và không trao được cho thế hệ sau nguồn “gen” tình cảm đó cho dù vì nguyên nhân gì!
 
 

  
 
 
 
 
 ư

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s