Docago.wordpress.com số 92: Đỗ Anh Thơ: Trí tuệ Lão tử : Câu 21 Tự tao thiên thời với nhân hòa . Câu 22: Coi trọng thiên hạ hơn thân thể mình . Câu 23:: Đầy thì phải xả bớt .

21. Tự tạo ra thiên thời với nhân hòa.
 居 善 地﹐ 動 善 時。

PHIÊN ÂM:
Cư thiện địa, động thiện thời.
CHÚ GIẢI: Đây là một phần câu trong chương 8 của Đạo đức kinh
– Cư (jù): ở
– Thiện (shàn) ưa thích, thuận theo lẽ phải.
– Địa (dì): đất, nơi
– Động (dòng): hoạt động, làm việc.
 – Thời (shí): giờ, lúc.
DỊCH:
Lựa chỗ ở lành, làm việc phải hợp thời.

 Bình
Câu này Diệp Châu (tác giả Lão tử đích trí tuệ) chỉ lấy một phần trong chương 8 của Đạo đức kinh. Theo Vương Bật thì chương 8 ngoài câu 21 trên còn tiếp nối một phần như sau: “…tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng… Phù duy bất tranh, cố vô vưu” (lòng chịu chỗ đất sâu, xử thế theo điều nhân, nói năng giữ điều tín, chính sự cần thái bình thịnh trị, phụng sự theo khả năng… Vì không tranh giành nên không lo lầm lỗi.)Nhiều bản trên mạng không có đoạn “phù duy bất tranh”.
“Động thiện thời”, Viên Phổ chú là: “Hành động của nước không vi phạm thiên thời, lúc cần làm thì làm, khi cần nghỉ thì nghỉ”.
( 水 之  行 動 不 違 天 時 ,皆 行 則 行 , 皆 止 則 止 也 。).
Suzuki dịch là: The movements of goodness keep time.
Xưa nay các nhà chính trị thường nhấn mạnh tới thiên thời, địa lợi, nhân hòa. Thiếu một trong ba yếu tố đó thì khó mà thành công trọn vẹn. Có thành công cũng chỉ là tạm thời, nhất là khi thiếu nhân hòa. Bởi vì theo quy luật, nhân định có thể thắng thiên.
Lão tử đề cập tới “cư thiện địa, động thiện thời” như là một nguyên lý sống cân bằng, giữa người và tự nhiên. Nếu ta biết quý trọng vun đắp cho mảnh đất ta đang sống, biết hành động hợp với thời cuộc thì ta mới mong có cuộc sống cộng đồng bền vững, dài lâu.
Lời nói thì dễ. Bất cứ lý thuyết gia, chính trị gia nào cũng có thể nói ra lời hay ý đẹp đó. Nhưng tới khi hành động thì vì quyền lợi nhỏ nhen ích kỷ của mình, của giai cấp mình, vì tầm hiểu biết chiến lược thấp mà đã chuốc lấy những thất bại cay đắng, thậm chí để lại hậu quả lâu dài.
Khi còn ở nơi lều tranh, Gia Cát Lượng đã nói với Lưu Bị rằng: “thế nước đã chia ba, thiên thời thuộc về Tào Tháo, địa lợi nằm trong tay Ngô Quyền, Ngài (tức Lưu Bị) chỉ còn có nhân hòa”. Lý luận thì như vậy nhưng ông đã không biết dưỡng sức dân, không biết lo chỉnh đốn nhân sự. Quân ít lương thiếu (vùng Tứ Xuyên lúc đó chỉ có khoảng ba bốn triệu dân mà thôi) nhưng hàng năm ông vẫn cứ tiến ra Kỳ Sơn để đến nỗi sau khi ông chết, chỉ có mấy năm với mấy trận đánh nhỏ mà Đặng Ngải và Chung Hội đã có thể vượt qua sạn đạo (đường ghép bằng cây ở lưng chừng núi), chiếm Thành Đô. Đó là do Thục Hán không còn giữ được nhân hòa nữa vậy.
 Trong thời đại kinh tế trí thức, mọi hoạt động tăng trưởng phải tuân theo xu hướng công nghệ tốn ít nguyên liệu, năng lượng và có hàm lượng chất xám cao, bảo vệ được môi trường. Có nhiều vùng trên thế giới hiện nay chạy theo con số tăng trưởng hai chữ số. Giỏi lắm thì họ thu được vài chục tỷ đô la tăng trưởng GDP /năm nhưng đã phá tan hàng triệu ha rừng, làm hoang mạc hóa đất nước, giết chết nhiều con sông, con suối v.v…, thì sự tổn thất đó có thể lớn gấp hàng nghìn lần cái mà họ thu được. Con cháu họ phải tốn những khoản kinh phí cực lớn và mất hàng trăm năm mới tái sinh lại môi trường mà có thể vẫn không cứu vãn nổi.
Vùng Trung cận đông cách đây hàng nghìn năm là mảnh đất phì nhiêu do các con sông Nile, Tigris, Euphrates bồi đắp nên. Nhưng chỉ do sai lầm về chăn nuôi dê cừu quá mức mà nay hầu hết đã trở thành sa mạc.
Hiện tượng thiếu nước ngọt, bão cát, nhiệt độ tăng lên… đang đe dọa chính mảnh đất của ông tổ thuyết cân bằng, người đề cao cái nhu, cái mềm yếu của nước. Có thể vùng đồng bằng ở đó sẽ có nhiều nhà chọc trời hơn, chen chúc sầm uất hơn, giàu có hơn. Nhưng nếu rừng mất, than, dầu mỏ hết, nước khan và ô nhiễm… thì làm sao mà tái tạo lại được sự cân bằng giữa núi và biển ? Bởi vì đó là công trình hàng triệu năm của tạo hóa !
22. Coi trọng thiên hạ hơn thân thể mình
 貴 以 身 為 天 下﹐ 若 可 寄 天 下. 愛 以 身 為 下﹐ 若 可 托 天 下。

PHIÊN ÂM:
Quý dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả ký thiên hạ. Ái dĩ thân vi thiên hạ, nhược khả thác thiên hạ.
CHÚ GIẢI:
 – Quý (gùi): quý trọng.
 – Thiên hạ (tian xìa): nghĩa đen là dưới gầm trời, tức là từ chỉ chung đất nước và con người.
– Ký (jì): gửi.
– Thác (tùo): giao phó.
DỊCH:
Kẻ nào biết quý thiên hạ như quý thân mình thì ta có thể giao thiên hạ cho họ được. Người nào biết thương yêu thiên hạ như thương yêu thân mình thì ta có thể gửi gắm thiên hạ cho họ được.

Bình
Câu này Lão tử bàn về cái tôi, cái vinh và cái nhục. Theo ông cả hai đều đáng sợ vì con người chỉ biết tới cái tiểu ngã tức là cái thân của mình mà không thấy được rằng con người chỉ là hạt cát trong vũ trụ. Cho nên ông mới chủ trương “vô thân” (xem không có thân mình). Đã xem không có thân mình nên còn phải sợ gì nữa? Vô thân tức là hòa đồng thân mình cùng vũ trụ. Các bậc thánh nhân nếu biết quý trọng đất nước hơn thân mình, biết xả thân cho thiên hạ thì ta có thể gửi cả tính mệnh cho họ được.
Như phần trên đã bàn, Lão tử cho đời là một sự giả trá, là một màn kịch. Ta chỉ là kẻ lừa dối và bị lừa dối mà thôi. Vậy nên câu này của ông là một nghịch lý, tự ông mâu thuẫn với ông. Vì trong lịch sử có mấy vua chúa biết quý thiên hạ hơn quý thân mình ?
Lê Lợi có thể gọi là một ông vua anh minh. Khi quân mới có một nhóm thì biết quý những người như Trần Nguyên Hãn, Nguyễn Trãi …vốn là tôn thất nhà Trần. Khi đã có ngôi báu liền ngụy tạo nên những án phản nghịch để giết công thần.
Trong lịch sử, nước ta chưa bao giờ có được một sử quan độc lập, nên chúng ta không rõ được tại sao những danh tướng có trí thức như Trần Nguyên Hãn khi có quân trong tay, không mưu khôi phục lại nhà Trần mà đợi đến lúc Lê Lợi đã lên ngôi, khi sự nghiệp đã thành mới phản? Chuyện Hàn Tín ở thời Hán cũng tương tự, nhưng đã có Tư Mã Thiên minh oan. Tư Mã Thiên trở thành bậc thầy, là gương sáng cho tất cả các sử gia của muôn đời là vì vậy.
Ta từng thấm thía với câu nói: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” hoặc “Bệ hạ muốn hàngtrước hết xin hãy chém đầu thần đi đã ” của Trần Thủ Độ và Trần Hưng Đạo. Đó là những câu nói trở thành lời hịch cho cả nước xông lên đánh giặc, khi lợi ích tập đoàn thống trị cũng chính là lợi ích đất nước. Nhưng ta chưa từng gặp được những tấm guơng của kẻ có chức có quyền biết chia sẻ nỗi đau của dân chúng trong cảnh nghèo ở thời bình. Họa chăng sử sách mới chép được một vài cử chỉ như của Lý Thánh Tông khi vi hành, đã cởi áo bào ra đắp cho một kẻ ăn mày. Đó thật là hành động không chút giả trá, nhưng cũng chỉ có như thế mà thôi !

23. Đầy thì phải xả bớt
 持 為 盈﹐ 不 如 其 已

PHIÊN ÂM:
Trì vi doanh chi, bất như kỳ dĩ.
CHÚ GIẢI:
– Trì (chí): nắm giữ.
– Doanh (yíng): đầy.
– Dĩ (ỷi): đã, đừng để.
DỊCH:
Giữ bình nước đầy chẳng bằng không giữ, cứ để nó vơi.

Bình
Chữ “trì” trong bản của Viên Phổ viết là “thực” 植 và chú thích  植 而 盈 之 là trồng cây quá dày, có lẽ ông đã đi xa văn bản.
Học thuyết của Lão được diễn tả trên nhiều mặt như vô vi, nhu, trống rỗnglàm bớt sắc nhọn, phúc tức là họa, bất tranh, đặt mình ở phía sau tức là đến trước v.v…
Soạn giả rất tâm đắc quan niệm giữ cho đầu mình có nhiều khoảng trống, để du nạp cái mới, tức là không để tâm thức mình ở trạng thái bất doanh, không đầy tràn.
Có thể nói cái học của cha ông ta ngày xưa chỉ chú trọng nạp đầy tràn chữ nghĩa của “thánh hiền ”nên mới ít sáng tạo chăng?. Tư duy triết học phương Tây khác phương Đông có lẽ chủ yếu ở chỗ: triết học phương Tây coi trọng thực nghiệm, thực chứng và giả chứng, tìm cách chứng minh cái sai mà không tuyệt đối hóa cái trước.
Gallileo lên dàn thiêu của cơ đốc giáo vẫn dõng dạc tuyên bố là quả đất quay, mặc dù thực tế ông cũng không thể quan sát được mà chỉ bằng thực nghiệm thả quả cầu từ trên chòi cao.
Chính nhờ có cơ học lượng tử, thuyết tương đối Einstein, phủ định cơ học Newton trong hệ quy chiếu ngoài quả đất ở vận tốc cao, nên người sau mới tính toán chính xác đưa được vệ tinh lên vũ trụ.
Tư duy phương Đông thì trái lại. Hàng nghìn năm, những bộ óc kiệt xuất vẫn chỉ biết chứng minh lời thánh nhân là tuyệt đối đúng ở mọi nơi mọi lúc. Tư duy đã đóng băng thì như dòng nước ngừng chảy, máu không lưu thông, sự sống không thể tồn tại lâu dài được. Mô hình xã hội của Trung Quốc bị kìm hãm, chậm phát triển hàng nghìn năm là vì thế. Đây thuộc lý thuyết về “cất cánh” (take off),  Nó không thuộc phạm vi quyển sách này.
Ngày nay, nếu như phương pháp giáo dục của ta không được cải tiến theo hướng tự do tư tưởng, lấy học sinh làm chủ thể, thì ta càng bị tụt hậu lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa. Muốn cho đất nước mạnh, ta phải nâng cao dân trí, mạnh dạn dọn sạch trong óc mình những kiến thức vô bổ, kinh nghiệm, bảo thủ …thì ta mới có khả năng giúp cho thế hệ trẻ tiếp nhận thông tin thời đại có sáng tạo.
Đối với tài nguyên của cải cũng vậy. Nếu cứ phát triển đất nước trên công nghệ tốn nhiều năng lượng, nguyên liệu là đi vào ngõ cụt.
Ở Ả Rập có câu chuyện thần thoại như sau: Một người bắt được chiếc bình đầy ngọc trên có ghi dòng chữ: “Hãy lấy đủ những viên ngọc vụn rồi đậy nắp lại”. Vì quá tham lam anh ta lấy thật nhiều. Ngọc cứ tràn ra mãi và chôn vùi luôn anh ta. Nước ta cũng có chuyện cổ tích Cây khế. Vì không tham nên túi vàng của người em tuy vơi nhưng đã giúp anh ta làm ăn ngày càng khấm khá, còn người anh thì tham cố nhét cho đầy túi nên đại bàng không cõng nổi, đã rớt xuống biển chết.
Giữ cho đầu óc không đầy, của cải vừa đủ… cũng giống như giữ cho hồ nước, bình chứa còn khoảng lưu không. Đó là biết tuân thủ quy luật cân bằng động của vật chất.
Trong kinh Dịch, quẻ Càn, thuần dương được xếp liền với quẻ Khôn, thuần âm. Quẻ Ký Vị tế (đã qua) đứng cùng quẻVị tế (chưa qua). Đó là quy luật biến dịch nghịch đảo, quy luật cùng tắc biến.
Trong cuộc sống, chúng ta thiếu những thước đo, những chỉ số …để giúp chúng ta biết trạng thái cân bằng động này, tức là biết trạng thái bấp bênh trong gang tấc giữa sự sống và cái chết. Do đó mà tai họa mới ập đến bất ngờ. Những trường hợp bị đột tử hoặc tàn phế do huyết áp, tim mạch …chỉ là do sự tràn đầy vật chất hoặc tinh thần mà ra. Vậy nên, càng về già ta càng phải sống theo những lời khuyên của Lão tử.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s