Truong Quang Đệ: TRƯỜNG HỌC XUẤT HIỆN TỪ LÚC NÀO hay AI ĐÃ PHÁT MINH RA TRƯỜNG HỌC?

Trường học kiểu cổ thì, như mọi người đều biết, xuất hiện từ thời xa xưa,
ít lâu sau khi chữ viết được hình thành. Lịch sử ghi lại những trường nổi
tiếng ngày xưa ở Hy Lạp, Trung Cận Đông, Trung Hoa với những người
thầy tên tuổi như Socrate, Platon, Aristote, Không Phu Tử, ….Đặc điểm của
trường học kiểu cổ là hình thành tự phát, không do nhà nước chủ trương
hay bảo trợ, không có chương trình, bộ nôn nhất định, không có thời khóa
biểu chung cho mọi trường, không có qui chế học tập, nghỉ ngơi phổ quát. Ở
các trường học Hy Lạp thời cổ, người ta dạy chủ yếu là triết học theo nghĩa
rộng, tức là bao hàm khoa học, toán học, thi pháp, tu từ…Ở Trung Quốc thì
các nhà hiền triết dạy tứ thư, ngũ kinh, lễ, họa, nhạc…
Bài này đề cập đến trường học kiểu mới, tức là trường học do nhà nước hay
vương triều quản lý, có chương trình nhất định với các bộ môn thống nhất
cho cả nước, có qui chế học tập, nghỉ ngơi đàng hoàng, có đội ngũ thầy giáo
được đào tạo chính quy.
Nếu ta đặt câu hỏi : “Trường học xuất hiện lúc nào và ai phát minh ra nó?”
cho học sinh nhiều nước khác nhau thì chắc chắn họ phải suy nghĩ hồi lâu
hoặc phải tra cứu sách vở, thông tin trên các mạng rồi mới trả lời được.
Nhưng nếu ta đặt câu hỏi đó cho học sinh Pháp thì họ trả lời ngay lập tức
không chút suy nghĩ: “Đại đế Charlemagne (đọc là Sác-lơ-ma-nhơ) lập ra
các trường học vào cuối thế kỷ thứ tám!”. Sở dĩ học sinh Pháp đưa ra câu
trả lời dứt khoát và nhanh chóng như vậy vì từ thời còn ở nhà trẻ họ đã được
dạy bài hát về “Charlemagne đáng ghét”. Bài hát như sau (Trích sách Tiếng
Pháp 11, NXBGD-Hatier Didier, Paris 1995, tr. 249):

Sác-lơ-ma-nhơ đáng ghét

Ai đã có ý tưởng điên khùng bày ra trường học?
Đó là Charlemagne đá g ghét, Charlemagne đáng ghét!

Chỉ dành cho chúng ta ngày chủ nhật và ngày thứ năm thôi.
Đó là Charlemagne đáng ghết, Charlemagne đáng ghét!
Người con này của Pépin le Bref (đọc: Pê-panh-lơ-brép)
Gây cho chúng ta lắm nỗi buồn phiền
Và ta có trăm điều bất mãn
Với, với ông ta.
Ai đã có ý tưởng điên khùng bày ra trường học?
Charlemagne đáng ghét, Charlemagne đáng ghét!

Điệp khúc:

Quá khứ phân từ
Bốn cộng bốn thành tám
Nào bài Pháp văn
Nào bài toán
Biết bao điều
Biết bao điều phải học
Charlemagne đáng ghét!

Đáng ra ông ta chỉ nên ngồi vuốt ve chòm râu bạc
Ôi! Charlemagne đáng ghết! Charlemagne đáng ghét!
Thay vì bắt chúng ta học bài địa dư
Ôi! Charlemagne đáng ghét, Charlemagne đáng ghét!
Giá ông ta chỉ lo
Đánh nhau và đi săn bắn
Thì ta đâu có phải
Hàng ngày đi đến lơp
Để học đếm và viết hàng tá chính tả
Ôi! Ôi! Charlemagne đáng ghét, Charlemagne đáng ghét!

Điệp khúc

Vì nếu không có ông ta thì đời ta chỉ có những ngày thứ năm
Ôi! Ôi! Charlemagne đáng ghét, Charlemagne đáng ghét!

Bài ca vừa chê trách một cách âu yếm, vừa nêu rõ nội dung trường học
do Charlemagne chủ trương. Bài ca dựa trên tài liệu lịch sử nói về những
cải cách xã hội có ý nghĩa của vị hoàng đế này, đặc biệt về giáo dục. Sử
cho biết Chrlemagne (742-814) thoạt tiên là vua của bộ tộc Francs thuộc
dòng họ Carolingiens trên đất Pháp hiện nay, sau đó chinh phục đất đai của

nhiều vùng Tâ Âu khác để trở thành Hoàng đế Tây Phương năm 800. Năm
778, trên đường thất trận từ Tây Ban Nha trở về, Charlemagne buồn bã
lang thang trong rừng và gặp mội vị tu sĩ thông thái người xứ bên kia biển
Manche (nước Anh ngày nay). Hoàng đế than thở về những rủi ro liên tiếp
của minh. Ông định đi đến thành Rôma để chất vấn Giáo hoàng về nỗi bất
công mà Chúa buộc ông gánh chịu. Tu sĩ chính là nhà thông thái Alcuin
khuyên giải:
–Bệ hạ không tìm được lời giả đáp ở La Mã đâu. Lời giả nằm ngay trong
bản thân Người. Bệ hạ nên soi mình vào niềm tin : bệ hạ cường tráng, trẻ
trung. Không phải vì bệ hạ yếu đuối hay vụng về mà gặp điều bất hạnh. Điều
hiển nhiên là bệ hạ còn chưa hiểu được nhiều điều chính yếu.
-Những điều gì vậy?
Thật khó mà làm cho một ông vua hiểu được mình thiêu cái gì. Nhưng
Alcuin cuối cùng cũng làm cho Charlemagne hiểu rằng kiến thức về vũ trụ,
về con người, về xã hội rất cần thiết cho các bậc quân vương cũng như thần
dân của họ để xây dựng được những vương triều vững mạnh. Tu sĩ còn nhấn
mạnh thêm:
-Hiểu biết nhiều chưa đủ. Cần phải có nghị lực dẹp bỏ những điều không cần
thiết, nhiều việc không có ý nghĩa chân chính. Việc đi Rôma rõ ràng là một
điều vô ích.
-Làm như vậy cần thời gian bao nhiêu? Vị hoàng đế hỏi.
-Rất lâu dài, tâu bệ hạ. Phải kiên nhẫn hết sức.
Charlemagne hiểu ra vai trò quan trọng của kiến thức và nghị lực. Từ đó ông
bận tâm nhiều về cải cách chính trị và xây dựng giáo dục. Nhưng mãi đến
năm 789 ông mới ban được những thể chế đầu tiên về trường học. Trong
đạo dụ nhà vua có đoạn: “Các tòa giám mục và các tu viện phải là nơi giảng
dạy cho giáo dân và tu sĩ biết đọc thánh kinh, biết hát thánh ca. Không
những thế, các nơi đó phải tiếp nhận những ai muốn học tập….”. Một đạo
dụ khác nói cụ thể hơn vể trường học: “Phải mở lớp dạy cho không chỉ con
em nhà quyền quí mà cả con em thường dân nữa. Phải mở trường cho các
học sinh nam. Trong các tu viện, phải dạy thánh ca, âm nhạc, tính toán, văn
phạm…Phải có sách ghi câu hỏi và lời giải (ý nói sách giáo khoa)”. Như
vậy, dưới triều đại Charlemagne, một nền giáo dục tiểu học được thực hiện
cho con em thế tục. Đó là điều được khẳng định. Còn sự khác biệt giữa bài
hát “Charlemagne đáng ghét” và thực tế lịch sử chắc chắn là điều không
tránh khỏi. Bài hát nói: “Charlemagne “phát minh” (nguyên văn tiếng Pháp :
inventer) ra trường học” nhưng thực ra ông chỉ thể chế hóa trường học và
những người dưới quyền ông đã phát triển khá xa ý tưởng đó. Chẳng hạn
Théodulf, tổng giám mục địa phận Orléans , đã lệnh cho các cha xứ và tu sĩ
thuộc giáo phận mở các trường học tại các thôn làng, thị trấn mà không

được hưởng tiền công do phụ huynh học sinh đóng góp (chỉ trừ một vài quà
tặng không có giá trị lớn). Cũng dưới triều Charlemagne, nhà thông thái
Alcuin, trở thành người phụ trách “Quốc tử giám” trong cung vua ở Aix-la –
Chapelle, đã biên soạn nhiều sách giáo khoa có tính sư phạm cao. Trong
quá trình trao đổi thư từ với Charlemagne, nhà thông thái Alcuin thường đặt
ra các câu hỏi để vị vua trả lời. Những cặp câu hỏi-đáp đó về sau được ghi
chép lại chu đáo. Vài ví dụ:
1. –Chữ viết là gì?
-Là kẻ lưu giữ lịch sử.
2. –Cây cỏ là gì?
-Là áo khoác của địa cầu.
3. –Lời nói là gì?
-Là biểu thị của tâm hồn.
Có giai thoại kể rằng Charlemagne không chỉ đề ra những chủ trương giảng
dạy mà tự mình còn tham gia những buổi học trong cung điện. Một hôm ông
bất ngờ vào thăm lớp của Alcuin khi ông này đang đặt câu hỏi cho học trò:
-Tình bằng hữu là gì?
Trong lúc học trò còn lúng túng chưa biết trả lời ra sao thì Charlemagne trả
lời thay họ:
-Là sự đồng cảm của các tâm hồn. Như ta và Roland vậy những người
con của bộ tộc Franc. Bá tước Roland chết một cách anh hùng trong trận
Roncevaux đó.
Bài hát còn chỉ ta rằng học sinh được nghỉ học trong hai ngày chủ nhật và
thứ năm. Chi tiết này không được xác minh và người ta cho rằng vào thới
Charlemagne, qui chế nhà trường chưa rõ ràng như vậy. Có lẽ nhiều năm
sau, thậm chí nhiều thế kỷ sau, nhà trường mới có qui chế học tập nghỉ ngơi
chi tiết.
Lịch sử không nói rõ chính sách giáo dục của Charlemagne ảnh hưởng đến
con em thường dân như thế nào. Nhưng điều rõ ràng là con em quí tộc và
tầng lớp thượng lưu được hưởng một nền giáo dục căn bản, thiết thực. Nhiều
nghiên cứu khoa học cho hay nhà trường kiểu mới đã phần nào tồn tại trước
Charlemagne, nhưng vị hoàng đế này có công thể chế hóa trường học và
được các vương triều về sau phát triển lên trình độ cao hơn. Thế kỷ ánh
sáng, cách mạng và các nền công hòa đã hoàn chỉnh trường học. Đến thế kỷ
19, chính xác là vào năm 1887, với Jules Ferry, giáo dục tiểu học trở thành
“cưỡng bách, không mất tiền và thế tục (không tôn giáo)”.
Ở nước ta, trước khi Pháp xâm chiếm, chỉ co các trường kiểu cổ. Các trường
kiểu mới đều do Pháp mở để đào tạo nhân lực cho chính thể thuộc địa. Năm
1865 Pháp mở các trường tiểu học day bằng tiếng Pháp và quốc ngữ cho
vùng Sài gòn và phụ cận. Đến 1872 các trường tiểu học được mở khắp Nam

bộ. Từ đó lần lượt khắp ba miền Pháp mở các trường tiểu học và trung học.
Năm 1919 Phap xóa bỏ các kỳ thi chữ Hán và một đạo dụ của vua xóa bỏ lối
học cũ và xây dựng hệ thống giáo dục mới.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s