Đỗ Anh Thơ : Bàn thêm về chữ “ triết” (哲) của Tầu

Mười năm trước, trong bài “ Triết học học đường” tôi ( Đỗ Anh Thơ) đã viết : “…  Truy nguyên từ chữ Hy Lạp cổ, “philosophia” gồm có hai thành tố: “philo” có nghĩa là ham thích, “sophia” là tranh biện. Còn chữ triết học (哲学) thì tuy là chữ Hán nhưng được các học giả Nhật Bản sử dụng đầu tiên để dịch chữ “philosophia”. Sau đó Hoàng Đạo Quang, Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi… mới dùng nó để dịch hàng loạt sách triết học phương Tây, trở nên phổ biến rộng rãi như ngày nay. Đem chiết tự chữ “triết” ta cũng có hai thành tố là “chiết” và “khẩu”, nghĩa là dùng lời lẽ để bắt bẻ. 

Bản thân danh từ philosophia có hàm nghĩa rất rộng. Đó là sự ham hiểu biết, yêu trí tuệ (love of wisdom). Bởi vậy, đề cập đến triết học còn có nghĩa là ta say mê tìm hiểu, nhận thức về ta, về thế giới xung quanh. Nó đồng nghĩa với khái niệm tìm hiểu “tính” (giống loài, trong đó có ta, có con người) và “thiên đạo” (vũ trụ) của triết học phương Đông.
Tìm hiểu cái gì? Như nhà triết học vĩ đại người Đức là Kant đã nói, đó là bốn vấn đề: ta biết và chưa biết cái gì, ta cần phải làm gì, ta có kỳ vọng gì, và con người ta là gì. Sự truy tìm đó là khôn cùng, bằng lý niệm và kinh nghiệm, bằng duy tâm và duy vật, bằng thực chứng và giả chứng (giả thiết), bằng phương pháp quy nạp và diễn dịch, v.v… ”

Như vậy, mục đích của sự truy tìm đó là tìm sự thật , là “ the search for knowledge  the nature and the meaning of existence ” ( tìm hiểu về tính chất ý nghĩa của sự tồn tại).  Nhưng “sự thật” là một khái niệm hết sức tương đối, được số đông các bộ óc kiệt xuất của từng thời đại, mọi thời đại …tranh luận để đi đến công nhận, chứ không thể là của những thế lực cầm quyền  chính trị , tôn giáo , trùm các học phái…đóng khuôn, bóp méo, áp đặt , bẻ cong …mà họ thường quen dùng như chữ triết (哲)này.

Bởi vậy , nếu chúng ta không có được một từ Việt tương đương để dịch chữ Philosophia , buộc vẫn phải dùng chữ “ triết ” của Tầu thì thiết nghĩ nên dùng chữ  “triết” cổ hơn là () , có nội hàm như là hai kẻ sĩ ( biết hổ thẹn : “quân tử”) đang  tranh luận,  chứ không phải ngụy biện…thì, có lẽ hay hơn ./.

12/6/2016

Tại Sài Gòn

Đỗ Anh Thơ

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s